Çatalhöyük

400 yıl öncesine uzanan yerleşim, avcı-toplayıcı toplulukların tarım ve hayvancılıkla birlikte yeni bir yaşam biçimi geliştirdiği Neolitik Dönem’e tanıklık eder. Çatalhöyük, birbirine yakın iki höyükten oluşur. MÖ 7400-6200 yılları arasına tarihlenen Doğu Höyüğü’nde 18 yerleşim katmanı tespit edilmiştir. MÖ 6200-5200 yılları arasına tarihlenen Batı Höyüğü ise daha sonraki Kalkolitik Dönem’in izlerini taşır. Aynı bölgede iki bin yılı aşkın süre devam eden yaşam, insan topluluklarının zaman içinde nasıl örgütlendiğini, üretim biçimlerini nasıl geliştirdiğini ve kalıcı yerleşimler kurduğunu gösterir.

Çatalhöyük’ün en dikkat çekici özelliklerinden biri, kendine özgü mimari düzenidir. Yerleşimde evler birbirine bitişik şekilde inşa edilmiş, aralarında alışılmış anlamda sokaklar bırakılmamıştır. Evlerin girişleri çatılarda bulunur; insanlar yapılara damlardaki açıklıklardan merdivenlerle inerdi. Çatılar aynı zamanda komşular arasında geçişin ve günlük yaşamın sürdüğü ortak alanlar olarak kullanılırdı. Evler çoğunlukla kerpiçten yapılmış, iç mekânlarda ocaklar, fırınlar, oturma sekileri ve depolama alanları oluşturulmuştur. Bu düzen, topluluğun yaşamını ortak alanlar etrafında şekillendiren özgün bir yerleşim anlayışını yansıtır. Evlerin tabanlarının altına ölülerin gömülmesi ise aile yaşamı, atalara bağlılık ve ölümle ilgili inançların gündelik hayatla iç içe olduğunu ortaya koyar.

Çatalhöyük’te yaşayan insanlar yalnızca barınma ve beslenme ihtiyaçlarını karşılamakla kalmamış, aynı zamanda zengin bir sanat ve sembol dünyası da oluşturmuştur. Evlerin duvarlarında av sahneleri, hayvan figürleri, geometrik desenler ve çeşitli tasvirler bulunur. Kabartmalar, heykelcikler ve özellikle Ana Tanrıça figürinleri, dönemin inanç ve sembolik anlatım biçimlerine ışık tutar. Ancak bu figürlerin anlamı ve toplumsal yaşamdaki yeri arkeolojik araştırmaların konusu olmaya devam etmektedir. Yerleşimde bulunan obsidyen aletler, taş işçiliği ve farklı bölgelerden gelen malzemeler, Çatalhöyük halkının çevre yerleşimlerle ilişki kurduğunu ve ticaret ağlarına katıldığını gösterir. Tarım, hayvancılık, avcılık ve el sanatları bu topluluğun ekonomik yaşamının temel unsurları arasındadır. 1958 yılında keşfedilen Çatalhöyük’te ilk kazılar James Mellaart tarafından gerçekleştirilmiş, sonraki yıllarda farklı uluslararası araştırma ekipleri tarafından çalışmalar sürdürülmüştür. Kazılar sayesinde yalnızca yapı kalıntıları değil, insanların beslenme alışkanlıkları, üretim faaliyetleri, sanat anlayışları ve toplumsal ilişkileri hakkında da önemli bilgiler elde edilmiştir. Çatalhöyük, yerleşik yaşamın gelişimini, erken toplumsal örgütlenmeyi ve kent kültürünün ilk örneklerini anlamak açısından dünya arkeolojisinin temel alanlarından biri kabul edilmektedir. Sahip olduğu evrensel kültürel değer nedeniyle 2012 yılında UNESCO Dünya Mirası Listesi’ne alınmıştır.